Vleermuizen weer in winterslaap

Image
Baardvleermuis in winterslaap, bedekt met waterdruppeltjes
Baardvleermuis in winterslaap. bedekt met waterdruppeltjes. Bron: Erik Korsten

Met het koude weekend van afgelopen week werden we eraan herinnerd dat de winter voor de deur staat. Voor vleermuizen is dit de periode om in winterslaap te gaan. Best logisch, want in de winter zijn er bijna geen insecten meer. En dat is nou net wat vleermuizen graag eten. Dus slim als ze zijn zetten vleermuizen hun energieniveau op een laag pitje en gaan in winterslaap.

Eerst veel eten en paren

Om te kunnen overwinteren eten vleermuizen in de herfst veel muggen en andere insecten die in de nacht actief zijn. Vleermuizen bouwen zo een vetreserve op en kunnen van augustus tot en met oktober wel 65% in lichaamsgewicht toenemen. En in die periode moeten ze niet alleen veel zien te eten. Ze paren dan ook en sommige soorten vliegen vele honderden kilometers van hun zomerleefgebied naar het gebied waar ze gaan overwinteren. Een drukke tijd dus, en gelukkig ook de periode waarin veel insecten in grote aantallen voorkomen.

Image
De jaarcyclus van vleermuizen: per soort kun de seizoensgrenzen variëren.
De jaarcyclus van vleermuizen: per soort kun de seizoensgrenzen variëren. *Gewone grootoorvleermuizen paren ook in het voorjaar. Bron Zoogdiervereniging,

Koelkast gezocht voor de winterslaap

Vleermuizen gaan voor de winterslaap op zoek naar plekken waar het erg koel is, maar vorstvrij (0-10 graden). Door een koele ruimte kunnen ze hun lichaamstemperatuur laten zakken en dat zorgt ervoor dat ze niet te veel energie in de winter verspillen. Het is ook belangrijk dat het winterverblijf een hoge luchtvochtigheid heeft - meestal meer dan 85%- want anders drogen ze uit, of moeten ze te vaak wakker worden om te gaan drinken.

Het is nog een hele uitdaging om een goede plek te vinden om de winter door te brengen. Want het moet natuurlijk ook een hele veilige plek zijn, waar roofdieren ze niet kunnen vinden. Snel wegvluchten is er in de winter niet bij. Het duurt namelijk 15 tot 30 minuten voor een vleermuis in de winter wakker wordt en weg kan vliegen.

Even wakker worden maakt kwetsbaar

Bij een winterslaap denken we vaak aan een lange onafgebroken slaap. Maar vleermuizen worden tijdens de winterslaap regelmatig wakker. Om wat te drinken, verhuizen naar een koelere plek, of om toch wat te eten. Je kan je voorstellen dat dit heel wat energie kost. Want elke keer moet de vleermuis zichzelf weer opwarmen van 5 naar 40 graden en dat kan alleen als een vleermuis voldoende vetreserves heeft. Daarom zijn vleermuizen in de winter zo kwetsbaar. Onnodige verstoring en te vaak wakker worden kan betekenen dat je het einde van de winter niet haalt.

Overwinteringstrategie

Niet alleen de plek, maar ook de overwinteringsstrategie is per vleermuissoort anders: sommigen overwinteren diep en lang in ondergrondse ruimten en worden weinig wakker, zoals de ingekorven vleermuizen. Andere houden meer een oppervlakkige winterslaap en zijn in de winter ook nog regelmatig actief, om te verhuizen of zelfs om nog wat te eten, zoals gewone dwergvleermuis en gewone grootoorvleermuis.

Image
Van links naar rechts in winterslaap: baardvleermuis in een ijskelder - rosse vleermuizen in een boomholte - gewone dwergvleermuis in een expansievoeg. Bron: Erik Korsten.
Van links naar rechts in winterslaap: baardvleermuis in een ijskelder - rosse vleermuizen in een boomholte - gewone dwergvleermuis in een expansievoeg. Bron: Erik Korsten.

Bunker, Groeve, Boom of Gebouw

Verschillende soorten vleermuizen hebben een verschillende voorkeur voor waar ze overwinteren:

  • Ondergrondse ruimten:
    Watervleermuis, baardvleermuis, franjestaart, gewone grootoorvleermuis en meervleermuis zijn voorbeelden van vleermuizen die vooral overwinteren in ondergrondse ruimten, zoals bunkers, ijskelders, forten, mergelgroeven of speciaal voor hen gebouwde vleermuiskelders. Sommige overwinteren zelfs in regenwaterriolen.
  • Bovengrondse gebouwen:
    Gewone dwergvleermuis en laatvlieger zijn voorbeelden van vleermuizen die vooral overwinteren in spleetvormige ruimten in bovengrondse gebouwen, zoals in spouwmuren en andere diepe spleten. Grootoorvleermuizen overwinteren ook wel eens op zolders.
  • Bomen
    Rosse vleermuizen, en soms ook gewone grootoorvleermuizen en ruige dwergvleermuizen zijn vleermuizen die in boomholten overwinteren, bij voorkeur in hele oude dikke bomen.
Image
Verschillende soorten winterverblijfplaatsen: een voor vleermuizen gebouwde kelder - een boomholte - een flatgebouw met spouwmuren en expansievoegen. Bron: Henk de Wit (links) en Erik Korsten (midden en rechts).
Verschillende soorten winterverblijfplaatsen: een voor vleermuizen gebouwde kelder - een boomholte - een flatgebouw met spouwmuren en expansievoegen. Bron: Henk de Wit (links) en Erik Korsten (midden en rechts).

Na de winter gelijk weer aan de bak

Voor de meeste vleermuissoorten komt de winterslaap tussen half maart en half april ten einde. Sterk vermagerd moeten ze dan meteen weer aan de bak om weer zoveel mogelijk insecten te eten. Als de vrouwtjes voldoende zijn aangesterkt volgt de eisprong. Dan kan het zaad van het mannetje - dat het vrouwtje de hele winter in haar lichaam in leven heeft gehouden - haar eicel bevruchten en begint de zwangerschap. Sommige soorten, zoals de gewone grootoorvleermuizen hebben het extra druk. Die hebben in het vroege voorjaar nóg een paartijd.

Publicatiedatum: 24 november 2022

Tekst: Erik Korsten en Annelies Elsendoorn
Foto's: Erik Korsten en Henk de Wit. Header: winterslapende baardvleermuis, bedekt met dauwdruppeltjes.