De eikelmuis verliest Europa - maar Zuid-Limburg vecht terug
Weinig mensen hebben hem ooit gezien, en toch verliest hij in Europa flink terrein. De eikelmuis — geen muis en geen eikels — verdwijnt uit Europa in een tempo dat wetenschappers alarmeert. Maar terwijl hij in acht landen al volledig is uitgestorven, wordt er in de heuvels van Zuid-Limburg hard gewerkt aan zijn terugkeer.
Wat is een eikelmuis?
De naam kon beter: de eikelmuis is geen muis, en eikels staan niet bovenaan zijn menu. Hij behoort tot de familie van de ‘slapers’, een groep zoogdieren die bekend staat om hun uitzonderlijk lange winterslaap. Van oktober tot april ligt hij met zijn staart over zich heen in een zorgvuldig gebouwd mosnest in een boomholte of ondergronds, zes maanden lang in winterslaap.
Wie de eikelmuis ziet, vergeet hem niet. De eikelmuis heeft grote, donkere ogen, een opvallend zwart masker en een lange pluizige staart die hij als roer gebruikt terwijl hij zich 's nachts in het volslagen duister behendig over de dunste takjes door struiken beweegt. Hij eet vooral beestjes zoals miljoenpoten, kevers, sprinkhanen, nachtvlinders etcetera, aangevuld met noten en vruchten om op te vetten voor de winter.
De combinatie — lange winterslaap, klein leefgebied, verstopplekjes, winterverblijf en afhankelijkheid van insecten, noten en vruchten— maakt hem kwetsbaar. Als een schakel in die keten wegvalt, heeft dat direct gevolgen.
Nieuwe Europese studie: de situatie is ernstiger dan gedacht
Internationale onderzoekers, waaronder van de Zoogdiervereniging, publiceerden onlangs een uitgebreide statusupdate van de eikelmuis in Europa. De conclusies zijn zorgelijk.
Vijftig jaar geleden leefde de soort door heel Europa: van Portugal tot de Oeral, van Finland tot Zuid-Italië. Dat verspreidingsgebied is sindsdien dramatisch gekrompen. Tussen 1978 en 2015 is het leefgebied gehalveerd. In de afgelopen 10 jaar blijkt nu nog eens 30% van wat resteerde te zijn verdwenen. Van het oorspronkelijke verspreidingsgebied resteert ruwweg een derde.
In acht landen in Oost-Europa — waaronder Polen, Estland en Oekraïne — wordt de eikelmuis als uitgestorven beschouwd. In Duitsland, Nederland, Vlaanderen en Tsjechië staat hij als ernstig bedreigd of bedreigd op de Rode Lijst. In twaalf landen is de status bij de meest recente beoordeling verder verslechterd ten opzichte van de vorige.
Wat de onderzoekers extra verontrust is dat zelfs uit het zuidwesten van Europa scheurtjes ontstaan in de verspreiding. Tot nu toe gold dat als stabiel kerngebied. Er komen echter steeds meer signalen van lokale achteruitgang of lokaal verdwijnen in Portugal, Spanje, Frankrijk, Zwitserland en Italië.
Als oorzaken wijst de studie op drie samenhangende factoren: de insectenachteruitgang, het verlies en de versnippering van leefgebied, en blootstelling aan gif. Onderzoek in het Duitse Zwarte Woud laat zien dat eikelmuizen tegenwoordig significant lichter de winter ingaan dan twintig jaar geleden — een vroeg waarschuwingssignaal dat een populatie in de problemen zit. De onderzoekers pleiten voor een gezamenlijk Europees actieplan voor de soort.
Nederland: zorgwekkend én hoopvol
In Nederland speelt dit verhaal zich af in één gebied: de hellingbossen van Zuid-Limburg. Rond 1950 leefde de eikelmuis nog op vijftien plekken in Zuid-Limburg en vijf in Zeeuws-Vlaanderen. In 2005 was dat geslonken tot één bosgebied — het Savelsbos. Ook in het Savelsbos is het hard achteruitgegaan met de eikelmuis, waar ze zich nu op een dieptepunt bevinden.
Maar sinds 2018 wordt er met veel organisaties samengewerkt aan het herstel van leefgebied in en rond Savelsbos en Bemelerberg in Zuid-Limburg in het eikelmuis beschermingsplan van provincie Limburg. De eikelmuis krijgt steeds meer vrienden. Landeigenaren melden zich vrijwillig aan om hun tuin of land te laten inrichten voor de eikelmuis en voor andere soorten als geelbuikvuurpad en vliegend hert. Jaarlijks worden nestkasten geplaatst waar eikelmuizen kunnen wegkruipen en hun jongen in kunnen grootbrengen. Door samenwerking worden jaarlijks wel 30.000 planten aangeplant: wilde heggen, bloeiende bosranden, hoogstamboomgaarden en notenstruiken. Die zijn goed voor de eikelmuis, voor het vasthouden van water, en het maakt het prachtige Limburgse landschap nog weer mooier. Herstel van dit deel van het leefgebied sinds 2018 is mogelijk gemaakt door vele partijen die hier een bijdrage aan hebben geleverd: dat zijn o.a. Provincie Limburg, Limburgs Landschap, Staatsbosbeheer, Trees for All, Gemeente Eijsden- Margaten, Natuurrijk Limburg, OmniVerde BV, Stichting Gaia Nature Fund, Dierenpark Amersfoort, ARTIS, Elisabeth Strouven Fonds, Vogelwerkgroep Bemelen, Stichting Grueles en Zoogdiervereniging.
En het mooiste is: het lijkt te werken
Het herstel van leefgebied lijkt net op tijd vruchten af te werpen. Continue zorg en aandacht blijft echter noodzakelijk voor alle partijen. We zijn er immers nog lang niet. Het fokprogramma op de Bemelerberg van GaiaZOO zorgt jaarlijks succesvol voor uitzet van eikelmuizen in hersteld leefgebied in steeds nieuwe deelgebieden van de Bemelerberg. De combinatie van leefgebiedherstel en uitzet van eikelmuizen leidt op de Bemelerberg tot een jaarlijkse lichte populatiegroei. Deze aanpak kan worden doorgezet om in de toekomst te streven naar een populatie die op eigen benen kan staan, we zijn op de helft van dat doel. Het herstellen van de dichte struiklaag, van voldoende dierlijk en plantaardig voedsel, van verstopplekjes en van verbindingen zijn daarbij de uitdaging. Sinds vorig jaar is er met deze kennis ook een fokprogramma opgezet speciaal voor het Savelsbos, waar in 2025 voor het eerst eikelmuizen zijn bijgeplaatst. Het plan is dat beide gebieden verder worden versterkt en verbonden en er een duurzame populatie ontstaat in Zuid-Limburg, verbonden aan die in België. De maatregelen helpen natuurlijk niet alleen de eikelmuis, maar die werkt als ambassadeur voor de wereld van de miljoenpoten, kevers en nachtvlinders. En niet op de laatste plaats de mens zelf, die door het mooie landschap van Limburg geniet van de prachtige uitzichten, in een landschap dat ook beter water kan vasthouden en met bossen die CO2 opslaan.
De urgentie is groot. Zuid-Limburg laat zien dat gerichte, volgehouden inzet en samenwerking verschil maakt. De eikelmuis en zijn landschap zijn te redden —dat vraagt om blijvende aandacht, zowel in Nederland als op Europees niveau.
Tekst: Ellen van Norren, Zoogdiervereniging
Foto's: Wesley Overman, Zoogdiervereniging
De eikelmuis verliest terrein
De eikelmuis (Eliomys quercinus) kwam van oorsprong voor van de Oeral tot aan Portugal en van Finland tot Zuid-Italië. Deze kaart toont het verlies aan leefgebied. En de achteruitgang gaat door als gevolg van insectensterfte, gifgebruik en habitatverlies.
- Rood = Verspreiding 2024 - IUCN Rode Lijst (Bertolino et al. 2024)
- Grijs = Eikelmuis verdwenen 2015-2024 (Bertolino 2017)
- Zwarte lijn = Eikelmuis verdwenen 2008-2015 (Bertolino et al. 2008)